Ruim twintig procent van de Nederlandse ZZP'ers overweegt te stoppen. Niet omdat ze geen opdrachten meer hebben, maar omdat de regels rondom schijnzelfstandigheid steeds ondoorzichtiger aanvoelen. Dat blijkt uit onderzoek dat BNR Nieuwsradio publiceerde. Tegelijkertijd handhaaft de Belastingdienst sinds 1 januari 2026 actief — wat betekent dat die onrust niet onterecht is, maar ook dat het tijd is om je situatie serieus te bekijken.
Want wie als echte zelfstandige werkt, hoeft weinig te vrezen. Het probleem zit in de grijze gevallen: opdrachten waarbij de samenwerking in de praktijk meer op een dienstverband lijkt dan op ondernemerschap. Dáár gaat de Belastingdienst op letten.
Wat schijnzelfstandigheid in de praktijk betekent
Schijnzelfstandigheid klinkt als juridisch jargon, maar het idee erachter is simpel. Je werkt op papier als ZZP'er, maar in werkelijkheid gedraag je je als werknemer. Je krijgt instructies van je opdrachtgever, je werkt uitsluitend voor hem, je moet de opdracht persoonlijk uitvoeren, en je loopt geen noemenswaardige financiële risico's. De Belastingdienst noemt dit een arbeidsverhouding — en die had gevolgen voor de loonheffing moeten hebben.
Nieuw in 2026 is dat de Hoge Raad heeft bepaald dat de feitelijke omstandigheden zwaarder wegen dan het contract. Je hebt jaren gewerkt met een goedgekeurde modelovereenkomst van de Belastingdienst zelf? Mooi, maar als de praktijk er anders uitziet, bied je daarmee geen zekerheid meer. Het gaat om wat er werkelijk gebeurt, niet om wat er op papier staat.
Hoe de Belastingdienst nu te werk gaat
De handhaving begint dit jaar relatief rustig. Inspecteurs starten met zogeheten bedrijfsbezoeken: verkennende gesprekken waarbij ze kijken hoe een organisatie omgaat met externe krachten. Zo'n bezoek leidt op zichzelf niet tot naheffingen — het is een eerste signaal.
Pas als er een boekenonderzoek volgt, wordt het serieuzer. Dan kijkt de Belastingdienst naar specifieke opdrachten, contracten en de werkelijke uitvoering ervan. Bij bewuste overtreding of grove nalatigheid kunnen boetes oplopen tot honderd procent van het te betalen bedrag. Het kabinet kondigde in maart 2026 aan dat het meer rust en duidelijkheid wil brengen voor ZZP'ers en opdrachtgevers — maar dat verandert niet de richting, alleen het tempo.
Eén sector heeft tijdelijk nog iets meer ruimte: in de zorg zijn in 2026 voorlopig nog geen bestuurlijke boetes opgelegd. Maar ook dat is uitstel, geen afstel.
Aan welke criteria je als ZZP'er moet voldoen
De Belastingdienst hanteert geen simpele checklist, maar kijkt naar drie kernelementen: meerdere opdrachtgevers, ondernemersrisico, en vrijheid in de uitvoering. Geen van de drie is op zichzelf doorslaggevend — het gaat om het totaalplaatje.
Wat in je voordeel werkt:
- Je werkt voor minimaal twee à drie opdrachtgevers per jaar
- Je investeert in eigen materiaal, software of opleiding
- Je stuurt je eigen offertes en bepaalt zelf je tarieven
- Je werkt niet exclusief en langdurig voor dezelfde klant (alles boven twee jaar trekt aandacht)
- Je hebt een eigen website, KVK-inschrijving en zichtbaar ondernemerschap
Vergeet ook niet: als ZZP'er ben je zelf verantwoordelijk voor fouten. Die aansprakelijkheid — het financiële risico — is precies wat een ondernemer onderscheidt van een werknemer. Wie dat risico nooit loopt, werkt feitelijk zonder zelfstandig te zijn.
De meestgemaakte fouten bij opdrachtgevers en ZZP'ers
De meeste problemen ontstaan niet door opzet. Een opdrachtgever neemt iemand op ZZP-basis aan en behandelt hem gaandeweg steeds meer als een vaste kracht: zelfde werktijden, zelfde omgeving, zelfde rapportagelijn. De ZZP-constructie is dan puur administratief geworden — en dat is precies wat de wet wil tegengaan.
Andere veelgemaakte fouten:
- Een modelovereenkomst gebruiken die nooit bijgehouden is of inmiddels verlopen
- Jarenlang exclusief voor één klant werken zonder andere opdrachten
- Altijd betaald krijgen ongeacht het resultaat, zonder financieel risico
- Als ZZP'er volledig opgenomen worden in het interne team, inclusief vergaderingen, teamuitjes en functioneringsgesprekken
Veel ZZP'ers weten ook niet dat de zelfstandigenaftrek de afgelopen jaren fors teruggebracht is. De fiscale voordelen van het ZZP-schap worden kleiner — en de risico's groter als de constructie niet klopt. Meer over die belastingwijzigingen lees je in ons artikel over wat je kunt doen nu de zelfstandigenaftrek verder daalt.
Wat opdrachtgevers nu anders doen
Door de strengere handhaving kiezen steeds meer bedrijven voor andere constructies. Sommige bieden ZZP'ers een tijdelijk contract aan in plaats van een opdracht. Anderen werken via uitzendbureaus of detacheerders, waarbij de arbeidsrechtelijke vraag bij een derde partij ligt. En een deel stopt simpelweg met ZZP'ers inhuren — wat de onrust bij zelfstandigen verklaart.
De onduidelijkheid die NOS signaleerde speelt nog steeds: opdrachtgevers durven niet goed te bewegen, ZZP'ers weten niet waar ze aan toe zijn. Dat maakt het extra belangrijk om je eigen situatie proactief te beoordelen. Goed onderhandelen over de opdrachtstructuur is geen luxe meer. Lees ook hoe je als ZZP'er beter kunt onderhandelen met opdrachtgevers om de juiste afspraken van meet af aan te maken.
Wat je vandaag al kunt regelen
Je hoeft niet te wachten op verdere wetgeving of een boekenonderzoek. Een aantal stappen helpt je direct verder:
- Bekijk je lopende opdrachten kritisch. Zie je kenmerken van een dienstverband? Pas de opdrachtomschrijving of werkwijze aan.
- Zorg voor meerdere opdrachtgevers. Niet per se tegelijkertijd, maar minstens twee à drie per jaar geeft een sterker profiel bij de Belastingdienst.
- Laat je modelovereenkomst checken. Gebruik er geen die al jaren ongewijzigd in een la ligt. Een ZZP-adviseur of arbeidsrechtjurist kan dit snel doen.
- Bouw een dossier op. Facturen, meerdere klanten, investeringen in je bedrijf — dit is je bewijs als de Belastingdienst vragen stelt.
- Praat met je opdrachtgever. Bespreek openlijk hoe de samenwerking eruitziet en welke aanpassingen eventueel nodig zijn.
Heb je ook vragen over de nieuwe €38-grens die voor ZZP'ers geldt? Bekijk dan ons artikel over wat de nieuwe €38-grens voor ZZP'ers betekent in de praktijk.
Wie zijn situatie serieus neemt en de juiste stappen zet, hoeft de Belastingdienst niet te vrezen. De wet richt zich op echte schijnzelfstandigheid — op constructies waarbij de ZZP-vorm puur administratief is. Wie werkelijk zelfstandig onderneemt, is dat ook aantoonbaar.